درباره قوچان

درباره قوچان

قوچان (آساک) به عنوان پایتخت اشکانیان بوده و آنچنانکه از منابع و متون بر می‌آید نه تنها شهرهایی چون بجنورد و درگز روزگاری جزو قوچان بشمار میرفته و بعدها به مرور زمان با توسعه این شهرها یکی پس از دیگری از قوچان جدا شده اند که حتی شهرهای تاریخی و مهمی چون نیشابور و اسفراین نیز گاهی توسط حکمران قوچان اداره می‌شده است . سیاست بعضی از رژیمهای شاهنشاهی نیز آن بوده که قوچان را محدود و رشد نیافته نگه دارند و این عامل مهم دیگری است بر محدود شدن قوچان .

قوچان در قرون وسطی به اسم خبوشان نامیده می‌شده که در شمال طوس واقع است و تا اسفراین و داغیان حد آن است .

قراء کثیره و کبیره محموره دارد و مراتع و مزارع بسیار دارد . (( تاریخ بیهقی ص 342 ))

در دائره المعارف انگلیسی قوچان چنین تعریف شده است :

این شهر یکی از قسمتهای پر جمعیت و حاصلخیز استان خراسان است و حدود آن از شمال به سرزمینهای نزدیک بحرخزر روسیه ، از مغرب به بجنورد ، از جنوب به اسفراین و از شرق به اردکان می‌رسد ، مساحتش سه هزار مایل مربع ، جمعیت آن حدود یکصد هزار نفر و دارای 40 برج ما بین هر برج 70 الی 100 ذراع فاصله است . (( ضیع الدوله ، مطلع الشمس ، زیرنویس اترکنامه ، رمضانعلی شاکری ))

 

سوابق تاریخی قوچان

آنچه از تاریخ کهن ایران نمایان است منطقه فعلی قوچان است که توسط دلیران پارسی متمدن گردیده و به تشکیل امپراتوری (( یوئه چری )) می‌انجامد ، جزو یکی از دولتهای مقتدر آن زمان بوده که نام دو هزار سال قبل آن (( آساآک )) یا (( آرسکا )) بوده و در طی دورانهای تاریخی مقر تمدن (( خبوشان )) نامیده  می‌شد که در حال حاضر از آن به نام (( قوچان قدیم )) یاد می‌شود . این منطقه نیمه کوهستانی با آب و هوای سرد و خشک که دارای زمستانهای طولانی و تابستانهای معتدل می‌باشد و وجود کوههای سر به فلک کشیده و تپه و وجود استعدادهای بالقوه کشاورزی ، معدنی ، صنایع دستی و ... این سرزمین را متمایز کرده است .

بنابراین لازم است به ابعاد مختلف و ویژگیهای شهرستان قوچان نظری بیفکنیم تا جهت شتاساندن این منطقه حداقل گام لازم را برداشته باشیم .

 

جمعیت و تقسیمات اداری کشوری ( قوچان )

شهر مرکزی قوچان در 10 کیلومتری قوچان قدیم ( شهر عتیق ) واقع شده و فاصله آن تا مشهد حدود 130 کیلومتر و تا باجگیران ( مرز ایران و ترکمنستان ) 84 کیلومتر است و تا مرز کشور ترکمنستان ( عشق آباد ) 118 کیلومتر می‌باشد و دارای سه بخش مهم : بخش مرکزی - بخش قاروج - بخش باجگیران است . جمعیت شهر 75424 نفر و روستا 178944 نفر ، بر اساس آخرین سرشماری نفوس و مسکن در سال 1375 می‌باشد . در حال حاضر جمعیت کل شهرستان قوچان 236664 نفر ، جمعیت شهری 96403 نفر و جمعیت روستایی 140261 نفر می‌باشد . وسعت قوچان حدودا 5234 کیلومترمربع می‌باشد .

 

نژاد ، تیره و زبان مردم قوچان

نژاد مردم قوچان مرتبط به همان آریائیها می‌باشد که قبل از اسلام به این منطقه مهاجرت کرده بودند و در ابتدا به زبان فارسی و سپس فارسی دری صحبت می‌کردند ، البته بعدا این اقوام در اثر حوادث تاریخی و حملات ترکها و مغولان از آن اصالت اولیه به در آمده و نتیجتا زبان مردم نیز متنوع گردید .

مهاجرت اکراد در اوایل قرن یازدهم هجری عامل دیگری در تنوع زبان و تیره بوده ، قابل ذکر است که مردم قوچان اصالت و بویژه زبان خود را حفظ کرده اند بعنوان مثال مرکز شهر و شهر عتیق ( شهر کهنه ) و روستاهای سه گنبد و داغیان و گزل آباد ، مایوان و استاد و ... هم اکنون به زبان فارسی تکلم می‌کنند که خود بیانگر قدر زبان فارسی در این منطقه است .

گذشته از آن ترکهای مهاجر به این منطقه نیز زبان و نژاد خاص خود را دارند و از همه مهمتر وحدت این اقوام و یکپارچگی آنها در ایجاد فضایی امن و سالم در کنار تنوع زبان و نژاد و فرهنگ است و به قول رئیس جمهور محبوب : (( قوچان کلکسیون و تابلو زیبا از تنوع و تکثر فرهنگها در عین وحدت و یکپارچگی مدیون همان اصل اسلامیت و ایرانی بودن است که همه قومیتها و تنوع زبانها و نژادها را بهم پیوند داده است . ))

 

 

 

قابلیتها و استعدادهای کشاورزی و جغرافیایی قوچان

شهرستان قوچان بواسطه وجود ارتفاعات و دره‌های متعدد و چشمه‌های فراوان از پوشش گیاهی متنوعی برخوردار است و در هر حوضه گیاهان خاصی وجود دارد ، شقایق و لاله وحشی از گلهای فراوان کوهستانها و جلکه‌های قوچان است . گیاهانی با نامهای محلی مانند : چریش ، زیانی گزی و کنگر محلی در کوهستانهای قوچان فراوان و مورد استفاده است .

در کوههای شمالی قوچان خصوصا در منطقه حفاظت شده ، قوچ ، میش و بز کوهی یافت می‌شود. شهرستان قوچان بواسطه وجود ارتفاعات کوههای هزار مسجد ، آلاداغ ، شاه جهان در تابستان معتدل و در زمستان بسیار سرد است .

دره‌های کوههای این ناحیه پوشیده از نباتات مختلف بوده و برای دامداران محلی مطلوب است .

موقعیت کشاورزی قوچان بسیار مشهور بوده بطوریکه قوچان را خمیرخانه یا انبار گندم خراسان لقب داده بودند . در قوچان غلات بطور عمده  گندم ، جو ، ذرت ، عدس و گیاهانی از قبیل منداب ، کنجد و گرچک بخوبی بعمل می‌آید . قوچان دارای تاکستانهای بسیار است و باغاتی از غبیل زردآلو ،گوجه، شفتالو ، سیب و به در جای جای این شهر به وفور به چشم می‌خورد .

در این حوزه به منظور حفاظت باغات از سرمای زمستان معمولا تاکها را در پایان پاییز به زیر خاک می‌خوابانند و در اوایل بهار بمحض جوانه زدن از خاک خارج می‌نمایند و همانگونه که در نشریه عمرانی منطقه خراسان آمده است قوچان از نظر کشاورزی و حاصلخیزی و همچنین از لحاظ محصول غله در بین شهرهای شمال خراسان از همه معروفتر می‌باشد . وسعت کل زمینهای قابل کشت 266785 هکتار و وسعت کشت آبیش 157558 هکتار است . سطح کل مراتع 256615 جمعیت شاغل در بخش کشاورزی به کل جمعیت 41/5 درصد و نسبت سطح زیر کشت به مساحت کاربری اراضی 25 درصد دارای 45 حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق ، 140 رشته قنات دایر و 116 چشمه سار و 23 رود فصلی و دائمی است . 95 درصد خاک از نوع شیرین و 5 درصد خاک شور است . پوشش طبیعی این ناحیه حدود 280/000 هکتار است که شامل 20 درصد مرتع و 3 درصد جنگل و درختهای ارس و 62 درصد زمینهای زراعتی است گندمهایی که در منطقه قوچان بعمل می‌آید عبارتند از انواع ارقام فرانسوی - الموت - بزستایا - کرج یک - روشن -  سبلان - سرداری که بیشتر در مناطق کوهپایه کشت می‌شود .

در قوچان غلات به صورت آبی و دیم کشت می‌شود و محصول آن از لحاظ کمیت و کیفیت قابل توجه است . شهرستان با تنوع کشت زراعی 29 نوع و تنوع باغات 17 نوع ، رتبه اول و دوم در کشت علوفه غلات ، سیب زمینی ، حبوبات و انگور و گردو را در استان داراست و در جمع تولید ردیف هفتم از شهرستانهای استان را دارد .

 

موقعیت جغرافیایی قوچان
قوچان یکی از شهرهای مرتفع شمال شرقی خراسان است،طول شرقی این شهر 58 درجه و30دقیقه عرض شمالی آن 37درجه و7دقیقه است.این شهر را ارتفاعات اصلی البرز که تاکنون هزار مسجدامتداد یافته وبارشته کوه دیگری تا شمال تبادکان ادامه دارد ،محصور کرده است.

 

کوههای معروف قوچان

کوههای معروف قوچان عبارتنداز:
آق کمر، سنجربیگ ، آسلمه ، علی بلاغ درشمال وهمچنین کوههای شاهداغی ، امام داغ‌. کوههای قوچان عموماً محل یلاق دامداران است ، در این کوهها (( گون )) که ازساقه کتیرا استخراج می‌شود به حد وفوریافت می‌شود ویکی از منابع درآمد مردم و روانه شدن محققان گیاهان دارویی به کوههای مذکور می‌باشد.
به دلیل وجود ارتفاعات هزارمسجد، آلاداغ وشاه جهان به سبب ریزش متوالی برف وباران ، منطقه قوچان دارای چشمه سارهای فراوان ورودخانه‌های محلی است ، مهمترین رودخانه قوچان رود اترک است که ازشرق قوچان یعنی ازحوزه آبریزلایه رویان ، یدک والهیان سرچشمه گرفته وپس از تلاقی به آبهای دروخانه یادگار، عمارت وبادخوردرنزدیکی قوچان دربستریتنگ جریان گرفته وپس ازگذشتن ازفاروج وشیروان ومشروب ساختن قسمت عمده ای از آبادیهای خود به سمت شمال بجنوردجاری می‌گردد وپس از مخلوط شدن با رودخانه‌های محلی وارد منطقه گرگان شده ومرزایران وترکمنستان را بعنوان مرزطبیعی تشکیل می‌دهد .این رودخانه در((چات)) به رودخانه دیگری موسوم به سومبارمی پیوندد وبا شیبی ملایم به دریای خزرمی ریزد.طول این رودخانه 500 کیلومتروعرض متوسط آن 20 متر می‌باشد درتابستان اغلب کم آب و دربیشترقسمتها خشک می‌باشد.

 

رودخانه‌های قوچان

رودخانه هایی که از قوچان سرچشمه گرفته وبه شهرهای دیگر جاری می‌شوند وبا مصرف دیگر کشاورزی می‌رسند عبارتنداز:
1-
اترک ، فرق ، رشوانلو
2- رود استاد وخسرویه ، داغیانی ، چری ، قره شاهوردی ورودخانه شارک ودوربادام که واردخاک ترکمنستان می‌شود.وجود همین رودخانه‌ها وکم آبی وخشکسالی روزافزون موجب می‌شود که درامر احداث سدهای خاکی وسدهای دیگر همت شود تا آب این سرمایة حیاتی منطقه ، ازدست کشاورزان محروم خارج نشود وبه مصرف بهینه منطقه برسد.

 

نقاط ییلاقی قوچان
قوچان باداشتن هوای معتدل وباغهای فراوان ازجمله شهرهای ییلاقی خراسان محسوب میشود.
ازاختصاصات این شهر نداشتن بیماریهای بومی است که این خود ناشی ازمعتدل بودن آب وهوای این منطقه است.

ییلاقات معروف قوچان درخارج از حوزه شهری عبارت است از:
خسرویه ـ قره شاهوردی ـ یوسفخان و
دره شارک ـ دره دوربادام ـ دره شمخال و

 

پوشش دره ودامنه ها
سراسردره‌های این منطقه پوشیده از گیاهان مختلف می‌باشد که برای دامداران محل مطلوبی است ، گیاهان دارویی این منطقه نیزعبارتند از : کتیرا ، درمنه ترکی ، شه تره ، ترنجبین که عرقیات گیاهی قوچان بهمین دلیل معروف ودارای خواص گوناگون است .

خاک
نوع خاک این منطقه زراعی است وازجنس رسی شنی ـ شنی رسی ـ هوموسی ودربعضی نقاط سیاه می‌باشد.
خاک نواحی کوهستانی شمال سیاه وازلحاظ کشاورزی بسیارمناسب است .

گیاهان روغنی قوچان
محصول نباتی روغنی قوچان درحال حاضر لوبیای به نام سویا، آفتابگردان ، گلرنگ وگلزاراست .

 

صادرات قوچان
هم اکنون مهمترین صادرات قوچان کشمش ، برگه زردآلو، شره انگورمی باشد که همه ساله دربسته‌های استاندارد شده به کشورهای خارجی صادر می‌گردد.

 

دامپروری قوچان
گله داری ودامپروری ازفعالیتهای مهم تولید مردم قوچان مخصوصاً ایل زعفرانلو وطوایف آن است.
کیفیت بالای لبنیات قوچان ( شیر ، ماست خشک و انواع ماست ، کشک ، دوغ ، کره ، پنیر، روغن زرد یا حیوانی و… ) حاصل توجه کشاورزان ودامداران این منطقه ومرهون مراتع سرسبز، گیاهان معطروخوشبوی کوهساران است که به مصرف تغذیه گوسفندان ودامهای منطقه می‌رسد وبدین لحاظ لبنیات قوچان بسیارمعروف است .
پرورش گوسفند کردی که مخلوطی از نژادهای کردی وگرگانی وبلوچی است درنواحی سرد سیرشمال خراسان بخصوص قوچان رایج است .
گوسفند کردی نژادی گوشتی است وازنظر پروارکردن اهمیت دارد واین مهم ازلبنیات گرفته تا فرآورده‌های دیگر دامی منطقه محتاج توجه بیشتر وسرمایه گذاری صنعتی دراین منطقه است .

 

صنایع دستی قوچان
ازنظر صنایع دستی درشهرقوچان صنعت پوستین دوزی ، نمد مالی وسفالگری رونق خاصی دارد ، گلیم بافی وچارقدوزی ( نوعی کفش ) ، ساغری ، گیوه و… هنوزمعمول ومتداول است وحیف وصد حیف که اگر بی توجهی ادامه یابد رو به اضمحلال می‌رود.
زنان روستایی این شهر اغلب قالی وقالیچه کردی که به اصطلاح محلی (( خرسک )) می‌گویند بطوریکه اخیراً تولید وفروش استاندارد با کیفیت مطلوب به منظورصادرات توسط کمیته صنایع جهاد کشاورزی وهمچنین توجه ویژه کمیته امداد امام ((ره)) به بافندگان محروم رونق خاصی پیدا کرده و از نظر رده بندی درسطح استان، بالاترین نوع بافت را درسطح کشور دارا می‌باشد.

 


برای این مطلب امکان ارسال نظر وجود ندارد